Đất Hồng Nê.
Lịch sử và đặc điểm của Hồng nê.
Nghi Hưng sở hữu bề dày lịch sử gốm sứ gần 7.000 năm và chính Hồng nê loại khoáng chất sinh ra từ trầm tích biển nông đại Trung sinh, ẩn mình dưới các tầng đá thạch anh và đất bùn đã khai mở nên nghệ thuật Tử sa lừng danh từ thời nhà Minh. Sắc đỏ rực rỡ nhưng trầm tĩnh của Hồng nê không chỉ đưa chiếc ấm Tử sa bước vào chốn khuê phòng của giới văn nhân, quan lại thượng lưu mà còn chinh phục phương Tây với danh xưng "Sành đỏ phương Đông", vững vàng chiếm giữ một vị thế trọng yếu trong lịch sử gốm sứ. Về mặt địa chất, Hồng nê mang bản chất là đá sét, đá bột kết phong hóa giàu oxit sắt, thạch anh, kaolin và mica, sở hữu tính đất dẻo mịn, dễ kiểm soát độ ẩm, tỷ lệ co ngót vừa phải cùng tỷ lệ tạo hình thành phẩm cao nên từ thập niên 1950, Nhà máy Tử sa Nghi Hưng Quốc doanh đã chọn đây làm nguyên liệu cốt lõi để sản xuất.
Trong thế giới Hồng nê phong phú, nổi bật nhất là quặng Hoàng Long Sơn với hàm lượng cát cao, khả năng chịu nhiệt lớn và sắc cát biến hóa; tiếp đến là dòng Đại Hồng Nê cực kỳ quý hiếm, chịu nhiệt tới 1230C cho ra sắc đỏ chu sa đanh chắc. Dòng Hồng nê Triệu Trang ôn hòa ổn định cho đến Hồng nê Lạn Thị Hồng (Hồng nê Dân Quốc) không chỉ tạo nên những chiếc ấm mịn màng điểm vệt gỉ sắt cổ nhã mà còn là nguyên liệu cốt lõi để phối chế nước men màu tương kinh điển cho gốm Quân Nghi Hưng. Ngày nay, dù nhiều mỏ quặng cổ như Hoàng Long Sơn hay Triệu Trang đã cạn kiệt hoặc ngừng khai thác nhưng nguồn đất này chỉ còn nằm trong những gia đình làm ấm làm đất lâu năm ở Nghi Hưng. Nguồn nguyên liệu phổ thông đại trà hiện nay đến từ nguồn Hồng nê từ các vùng núi phụ cận như Trạng Đông, Mính Lĩnh, Cửu Lý Sơn.
Vẻ đẹp của Hồng nê nồng nã mà e ấp, mịn màng dịu dàng, kiều diễm đa đoan nhưng lại trầm tĩnh tựa hoa sen. Hồng nê thường ứng dụng nhiều nhất vào các dáng ấm tiểu phẩm thực dụng, mang nét truyền thống kinh điển, đôn hậu nhã nhặn. Các tuyệt phẩm ấm tiểu phẩm thường lấy tiêu chí "không coi trọng trang trí, không cầu danh khắc, không họa chạm trổ, tôn sùng tính thực dụng" làm chủ đạo. Điều này vừa tôn lên vẻ đẹp thiên phú của tác phẩm đất Hồng nê, nước da mịn màng đỏ như ngọc vừa mang lại cảm giác phác thực, cổ nhã và thần thái cuốn hút, pha trà tỏa hương thuần khiết, đọng lại dư vị dài lâu.
Ấm Hồng nê qua thời gian dài nuôi dưỡng sẽ thấy sắc đất chuyển sang màu cam chu sa, có lúc thẫm tựa hồng chu, rực rỡ như hoa hải đường, toàn thân ẩn hiện chất gốm nhu hòa tha thướt, tựa nàng Hằng Nga trầm mình trong hồ Hoa Thanh tỏa ra vẻ đẹp thanh nhã mềm mại trong trẻo như ngọc. Nét dịu dàng, công dụng diệu kỳ, sắc đỏ nhuận quyến rũ cùng vẻ đẹp trưởng thành, ôn nhã của gốm Hồng nê từ thời Minh đến nay đã vững vàng chiếm giữ một vị thế trọng yếu trong thế giới nghệ thuật Tử sa, nhận được sự sủng ái nồng nhiệt từ giới thưởng trà và sưu tập.
Một vài dòng Hồng Nê nổi bật.
Tiểu Hồng Nê
Tiểu Hồng Nê Giếng Số 1 Hoàng Long Sơn ẩn chứa bên dưới tầng đất giá (tầng đất nông) của bề mặt núi, sinh trưởng đồng thời với đá Hoàng Thạch mềm (nộn hoàng thạch) ở tầng nông. Từ thập niên 1950, toàn bộ Tiểu Hồng Nê được Nhà máy Gốm Tử sa Nghi Hưng Quốc doanh sử dụng đều được khai thác từ khu mỏ mặt đất của Giếng Số 1. Nhà máy Tử sa Quốc doanh chọn Tiểu Hồng Nê làm nguyên liệu chỉ định để sản xuất các sản phẩm Tử sa Hồng nê trong số hơn mười chủng loại Hồng nê tại Hoàng Long Sơn là bởi Tiểu Hồng Nê Hoàng Long Sơn có hàm lượng cát (thạch anh) tương đối cao, trữ lượng khá phong phú, độ ổn định trong cả khâu tạo hình lẫn khâu nung đều cực kỳ tốt, tỷ lệ co ngót khi thành gốm chỉ vỏn vẹn 10%.
Khi tuyển lựa Tiểu Hồng Nê Hoàng Long Sơn, mỗi khối quặng bắt buộc phải mang lại cảm giác bóng sáp, bề mặt bên ngoài thể hiện sắc cát đỏ thắm (xích hồng sa diện), đất chín (thục nê) sở hữu tính dẻo tạo hình tốt, nhiệt độ nung trong lò khoảng 1150 C, sắc cát ôn nhuận mịn màng, chất đất thuần khiết. Đặc biệt, sau khi trải qua kỹ thuật luyện đất theo phương pháp phối trộn hai thành phần của Nhà máy Tử sa Quốc doanh, bề mặt chất gốm Tiểu Hồng Nê càng thêm đỏ nhuận như ngọc, chuẩn màu sắc đồng nhất và ổn định, từ đó bảo chứng cho nét đặc trưng nguyên liệu Tử sa lừng lẫy một thời của Nhà máy Gốm Tử sa Nghi Hưng Quốc Doanh.
Thạch Hồng Nê
Thạch Hồng Nê thuộc khu vực mỏ Đại Thủy Đàm tại Hoàng Long Sơn ẩn chứa bên trong tầng đá thạch anh màu vàng ở tầng nông, sinh trưởng đồng thời cùng đoạn Bạch Sa (cát trắng). Quặng nguyên bản có ngoại quan toàn thân đỏ thắm, thợ mỏ thời xưa thường gọi nó là "Đại Hồng Nê". Loại đất này có mật độ kết cấu dày đặc, nặng nề, bề mặt chất liệu sáng bóng như gương, cứng đao như đá, đầm chắc như sắt có hàm lượng sắt tương đối cao.
Thạch Hồng Nê trước đây còn được gọi là Xích Thiết Sa Nê (đất cát hematite). Trong toàn bộ khu vực khai thác tại Hoàng Long Sơn, Thạch Hồng Nê chỉ xuất hiện ở giữa tầng đá thạch anh màu vàng kiên cố, phạm vi ẩn chứa của nó chỉ tập trung tại khu vực đường Tử Sa và sinh trưởng đồng thời cùng đoạn Bạch Sa, do đó vô cùng quý hiếm. Đất chín có tính dẻo ở mức bình thường, khi tạo hình chất cát có tính xốp (tính giòn) rất mạnh, tỷ lệ co ngót khi thành gốm chỉ khoảng 5%, nhiệt độ lò nung từ 1160 C đến 1200 C. Sắc cát sau khi nung hiện lên màu hồng nhạt ửng vàng, kết cấu đanh chắc và ôn nhuận.
Triệu Trang Hồng Nê
Hồng Nê Triệu Trang ẩn chứa bên trong tầng quặng đất bùn. Từ thời Minh, Hồng Nê Triệu Trang đã được công nhận là dòng có phẩm cấp tốt nhất. Quặng trải qua quá trình ủ (trần hủ) vừa độ, ngoại quan có màu vàng kim, dễ tan trong nước; thành phần chính là đất sét dạng bột (silt clay), tính dẻo và độ bám dính khi tạo hình khá tốt. Trong khoảng nhiệt độ lò từ 1150C đến 1180C, sản phẩm hiện lên sắc đỏ hải đường rực rỡ mà không tục khí, chất gốm ngưng mịn ôn nhuận, tỷ lệ co ngót khi thành gốm khoảng 8%. Hồng Nê Triệu Trang chính là nơi phát tích khai sinh ra hệ màu Tử sa đỏ trong ba hệ màu chính của Tử sa Nghi Hưng.
Long Huyết Sa
Vào thập niên 1980, theo lời giới thiệu của sư phụ tuyển khoáng Ứng Tích Cầu do Nhà máy Gốm Tử sa Nghi Hưng Quốc doanh cử đến Giếng Số 2, vì Hoàng Long Sơn là dãy núi đồi, trên mỗi sườn núi đều được bao phủ bởi đá thạch anh Hoàng Thạch (đá vàng), mà loại quặng này trong tầng đá thạch anh dày hàng chục mét chỉ xuất hiện duy nhất một lớp, nơi dày nhất cũng không vượt quá 15 cm. Nó nằm xen kẽ giữa toàn bộ khối đá thạch anh Hoàng Thạch màu trắng kết cấu xuyên suốt, tựa như gân máu của rồng, cái tên Long Huyết Sa cũng từ đó mà ra.
Chất liệu Hồng nê Long Huyết Sa cứng đao, đanh chắc, đầm nặng như sắt, tổng thể đỏ rực như chu sa, bề mặt mang cảm giác bóng sáp khá rõ, độ trong nhuận như ngọc cực kỳ tốt. Đất chín (thục nê) có tính dẻo ở mức bình thường, khi tạo hình chất cát có tính xốp (tính giòn) rất mạnh, độ bám dính khi đập dải đất (đả nê điều) rất kém – đây chính là do thành phần thạch anh phong phú bên trong quặng tạo nên. Khi dùng Hồng nê Long Huyết Sa làm chất đất nền, thợ chế tác sẽ phối trộn thêm một lượng Bạch Sa Đoạn (Đoạn nê cát trắng) phẩm chất cao với tỷ lệ thích hợp nhằm gia tăng độ bám dính cho Hồng nê Long Huyết Sa; nhiệt độ nung trong lò từ 1160 C đến 1220 C, tỷ lệ co ngót khi thành gốm khoảng 5%. Khi ứng dụng kỹ thuật luyện đất cổ pháp với độ mịn 20 mesh (mục), chất gốm hiện lên hạt cát đỏ rực như máu gà, đỏ như quả lựu, sắc cát đanh chắc, lấp lánh ẩn hiện những hạt cát trắng.
Hồng Vệ Thôn Hồng Nê
Hồng Nê Thôn Hồng Vệ ẩn chứa bên trong tầng quặng đất bùn (nộn nê), độ dày tầng quặng khoảng 30 cm. Quặng có ngoại quan màu vàng sẫm ửng xanh nhạt, dạng khối, chất đất đầm chắc, dễ vỡ và ngâm nước là rã ngay. Đất chín (thục nê) sở hữu tính dẻo tương đối tốt, độ bám dính khi tạo hình khá cao, tỷ lệ thành phẩm sau khi nung thành gốm rất cao, tỷ lệ co ngót khi thành gốm khoảng 10%. Nhiệt độ lò nung có mốc tới hạn là 1170 C, sản phẩm hiện lên màu đỏ gạch, đỏ hồng mai, sắc độ thuần khiết.
Khu mỏ Hồng Vệ cùng với Triệu Trang, Tiểu Môi Diêu và dải đất đồi phía tây bắc Hoàng Long Sơn sở hữu vô số đồi nhỏ, vô cùng nổi tiếng nhờ sản lượng Hồng nê, Chu nê và đất bùn phong phú, vốn đã được đưa vào khai thác từ thời Minh - Thanh. Hồng Nê Thôn Hồng Vệ là loại khoáng liệu được khai thác vào khoảng thập niên 1970–1990 tại thôn Hồng Vệ, đóng vai trò là nguyên liệu chính để các đơn vị sản xuất gốm sứ tại thị trấn Đinh Thục Nghi Hưng.
Còn vô số phân loại đất Hồng Nê khác. Khoáng liệu vô cùng phong phú, từ vị trí khai thác đến cách làm đất, thời gian ủ, quá trình làm ấm, sẽ cho ra những tác phẩm đa sắc muôn hình muôn vẻ.
Kiến thức trên về khoáng liệu chỉ mang tính chất tham khảo thêm thú vị trong quá trình chơi ấm trà Tử sa, không phải là yếu tố then chốt quan trọng nhất để đánh giá giá trị của một chiếc ấm trà Tử Sa.
*******Thông tin trên được dịch từ sách Khoáng Liệu Nghi Hưng và thông tin tổng hợp chính thống của Trung quốc cùng 1 số kinh nghiệm bản thân.
