Đất Lục Nê

LỊCH SỬ KHAI THÁC

Trong nhiều thập kỷ khai thác tại Hoàng Long Sơn, lượng Lục Nê đào được đã đáp ứng nhu cầu sản xuất gốm thời bấy giờ, đặc biệt là Nhà máy Tử Sa Nghi Hưng Quốc doanh (宜兴紫砂工艺厂) tiêu thụ nhiều nhất. Quặng Lục Nê khai thác từ Giếng số 4 (四号井) hầu như đều cung cấp cho nhà máy này. Ngày nay, núi Hoàng Long Sơn đã bị san bằng, phần lớn Lục Nê ở tầng nông đã tiêu hao hết, chỉ còn một phần nhỏ lưu giữ trong tay các nghệ nhân luyện nê, khiến Lục Nê trở nên cực kỳ trân quý.

Phẩm cấp Lục Nê của Hoàng Long Sơn là tốt nhất, được gọi là Bổn Sơn Lục Nê chính là để phân biệt với Lục Nê ở các vùng khác. Cho đến nay, chưa phát hiện mỏ khoáng nào có thể sánh ngang với Lục Nê Hoàng Long Sơn.

Bổn Sơn Lục Nê của Hoàng Long Sơn phân bố ở tầng đá thạch anh Hoàng Thạch bề mặt núi, tầng Giáp Nê, tầng Ô Nê, tầng Lão Tử Nê, tầng Hồng Tông Nê, cũng như trong tầng quặng Hồng Bì Long và Đáy Tảo Thanh.

Giếng số 4 sâu hơn 600 mét, ở bất kỳ độ sâu nào cũng có thể bắt gặp các tầng quặng Lục Nê. Chúng thường nằm ở tầng đỉnh của Tử Nê hoặc tầng đáy của một loại quặng khác, gọi là Giáp Chỉ Lục Nê. Trữ lượng Lục Nê thuần khiết tại Hoàng Long Sơn chưa bằng 1/10 Tử Nê, ít hơn Hồng Nê nhưng nhiều hơn Chu Nê.

Quặng Lục Nê ở dạng phiến, độ dày chỉ khoảng mười centimet, nơi mỏng nhất chỉ vài centimet. Đây là chất liệu hỗn hợp giữa đá bột (mềm) và đá sét. Khi mới đào lên có màu trắng sữa, sau khi oxy hóa chuyển sang màu xanh nhạt (do chứa oxide nhôm). Quặng Lục Nê thuần càng khai thác xuống sâu thì chất nê càng nhuần mịn, dạng mỡ trôi chảy, bóng nhuận trong suốt. Lục Nê thuần ở tầng giếng sâu (Thâm Tỉnh) có khả năng chịu nhiệt cao hơn Lục Nê tầng nông. Độ co ngót khi tạo hình và sau khi nung của Lục Nê lớn hơn Tử Nê, nhìn chung không thích hợp làm ấm dáng lớn. Nhuốm nê sau khi luyện có độ xốp (tính tơi) lớn, khó định hình hơn Tử Nê rất nhiều.

SẮC THÁI KHI NUNG VÀ GIÁ TRỊ THẨM MỸ

Lục Nê có hàm lượng thạch anh cao, khoáng vật chính gồm illite, clorit, kaolin, hydromica,... hàm lượng sắt thấp. Nguyên liệu Lục Nê có chất đất thuần khiết, nung ở nhiệt độ thấp cho ra màu vàng gạo, nung nhiệt độ cao hơn sẽ ửng sắc xanh lá/xanh ngọc.

Lục Nê sau khi nung thành ấm mang sắc vàng gạo ấm áp, như bầu trời sau hoàng hôn, rực rỡ mà trầm lắng, như đồng quê mùa thu ngợp sắc hoa quỳ, như bông lúa chín cúi đầu. Sắc vàng của nó đại diện cho sự trân quý, trang nghiêm, ấm áp và tình cảm.

Lục Nê thuần khiết Hoàng Long Sơn dưới sự tôi luyện của củi thông củi trúc trong lò nung sẽ hiện ra độ mỡ ngưng tụ mịn màng như đá Điền Hoàng. Bề mặt ấm láng mịn như lụa satin, mềm mại, trong suốt, hạt cát trắng ẩn hiện như tuyết trời. Sắc gốm mộc mạc, chất đất không vương bụi bẩn, tinh khiết như ngọc (mỡ ngọc). Sắc Ngọc Hoàng ấy cao khiết, không tranh khoe sắc, không khoe khoang, đạm định ấm áp mà ngạo cốt.

TRẢI NGHIỆM THƯỞNG TRÀ VÀ DƯỠNG ẤM

Ấm làm từ Lục Nê khi pha trà cho vị trà ngọt thanh, mềm mại, hương thơm lan tỏa, độ thoáng khí cực tốt. Dù là pha trà Thiết Quan Âm, Ô Long, Trà Xanh, Trà Long Tỉnh, ấm đều dung hòa rất tốt, tỏa hương thơm ngát.

Ấm Lục Nê qua thời gian dài nuôi dưỡng (dưỡng ấm), khi vuốt ve bề mặt thân ấm sẽ cảm nhận độ mịn màng như lụa. Nhờ kết cấu tinh thể đĩnh đạc do nung nhiệt độ cao, khi gõ vào thân ấm phát ra âm thanh trong trẻo như tiếng khánh vàng (kim khánh), dư âm ngân vang. Sắc cát vàng sẫm nhã dặn, vẻ đẹp đạm nhã của sắc vàng gạo tượng trưng cho sự ấm áp và phú quý.

PHÂN BIỆT LỤC NÊ VÀ ĐOẠN NÊ (DÀNH CHO NGƯỜI CHƠI ẤM)

Do Lục Nê và Đoạn Nê sau khi nung đều cho ra tông màu vàng gạo nhạt, nên cả người chơi ấm lẫn nghệ nhân làm ấm thường dễ bị lẫn lộn, không phân biệt rõ điểm khác nhau.

1. Bổn Sơn Lục Nê (本山绿泥 / Lục Nê Thuần)

Trong thế kỷ 20, Công ty Gốm sứ Nghi Hưng Quốc doanh phân loại khoáng Tử Sa Hoàng Long Sơn đã gọi chung các loại Lục Nê sinh ra tại Hoàng Long Sơn là Bổn Sơn Lục Nê.

Chỉ có dòng Lục Nê thuần khiết nhất nằm tại Hoàng Long Sơn mới được gọi là Bổn Sơn Lục Nê (hoặc Bổn Sơn Thuần Lục Nê).

Đặc điểm: Sau khi nung ra sắc vàng gạo vô cùng thuần khiết.

2. Đoạn Nê (段泥 / Khoáng Cộng Sinh)

Đoạn Nê là dòng quặng cộng sinh, tức là Lục Nê sinh trưởng lẫn lộn, pha trộn tự nhiên với các loại quặng khoáng khác (như Tử Nê, Hồng Nê,...).

Đặc điểm: Tuy khi luyện nê và nung ra vẫn lấy tông màu nhạt làm chủ đạo, nhưng màu sắc vô cùng phong phú: xám xanh vàng (thanh khôi đoàn), xanh đậu( thanh đoàn) , xám nhạt , hạt dẻ nhạt , vàng kim (hoàng kim đoàn) , vàng nâu (lão đoạn nê),...

Từ thập niên 1990, khi việc khai thác Hoàng Long Sơn chuyển sang tư nhân hóa, các mỏ đã phân loại chi tiết hơn dòng Đoạn Nê, giúp chủng loại sắc thái của Đoạn Nê càng thêm đa dạng. Do đó mới xuất hiện hiện tượng "sắc giống mà nê khác, nê giống mà sắc khác", nhưng thực chất đều có nguồn gốc từ khoáng liệu núi Hoàng Long Sơn.

P/S: Thông tin được tổng hợp và dịch thuật từ sách Khoáng Vật Tử Sa.